Thymele Logo
Search

ρεαλιστικό θέατρο [ουσ. ουδ.]

Articles Icon 1
Videos Icon 4
Videos Icon 8
[1]

Ορισμός

Είδος θεάτρου που αναπτύχθηκε κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα και επεδίωξε την αληθοφανή αναπαράσταση της πραγματικότητας στη δραματική γραφή, στη σκηνική όψη και την υποκριτική ερμηνεία, μέσω του καθημερινού διαλόγου, της πειστικής σκιαγράφησης των χαρακτήρων, της σκηνικής ψευδαίσθησης και του ψυχολογικού παιξίματος.

Ανάπτυξη

Το ρεαλιστικό θέατρο διαμορφώθηκε κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, αρχικά στη Γαλλία και στη συνέχεια εξαπλώθηκε σε ολόκληρη την Ευρώπη, ως αντίδραση στον ρομαντισμό και το μελόδραμα. Επηρεασμένο από τον επιστημονικό εμπειρισμό, τον θετικισμό, τη Βιομηχανική Επανάσταση, την ανάπτυξη των κοινωνικών επιστημών και την εδραίωση της αστικής τάξης, επεδίωξε την αληθοφανή αναπαράσταση της πραγματικότητας στη δραματουργία, την υποκριτική και τη σκηνική πράξη. Οι δημιουργοί του υιοθέτησαν τις αρχές της εμπειρικής παρατήρησης και της αντικειμενικής καταγραφής της ζωής, στρέφοντας το ενδιαφέρον τους στην καθημερινότητα, στις κοινωνικές σχέσεις και στην ψυχολογική συγκρότηση των χαρακτήρων. Αντί των εξιδανικευμένων ηρώων, του μεταφυσικού στοιχείου και των έντονων συναισθηματικών εξάρσεων, προέβαλαν πρόσωπα και καταστάσεις που αντανακλούσαν τις αντιφάσεις της σύγχρονης αστικής κοινωνίας.


Η δραματουργία του ρεαλισμού επικεντρώθηκε σε κοινωνικά, ηθικά και οικογενειακά ζητήματα, διερευνώντας τις συγκρούσεις μεταξύ ατόμου και κοινωνίας, καθώς και τα κίνητρα της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Η ρεαλιστική δραματουργία ανανέωσε το αστικό δράμα του 18ου αιώνα και ανέπτυξε μορφές όπως το κοινωνικό δράμα, το αστικό δράμα και το δράμα ιδεών, οι οποίες αξιοποίησαν τη σκηνή ως πεδίο κοινωνικού προβληματισμού και κριτικής. Το ρεαλιστικό δράμα προαναγγέλθηκε με την Κυρία με τις καμέλιες [La Dame aux camélias, 1852] του Alexandre Dumas, fils [Αλέξανδρος Δουμάς, υιός], ενώ θεμελιώθηκε από τη δραματουργία του Henrik Ibsen [Χένρικ / Ερρίκος Ίψεν], ο οποίος αμφισβήτησε τις αστικές αξίες και τις κοινωνικές συμβάσεις. Η εξέλιξή του συνεχίστηκε με την ψυχολογική εμβάθυνση των έργων του Άντον Τσέχωφ [Anton Chekhov], τις έμφυλες και κοινωνικές συγκρούσεις στη δραματουργία του August Strindberg [Αουγκούστ / Αύγουστος Στρίντμπεργκ] και το θέατρο ιδεών του George Bernard Shaw [Τζωρτζ Μπέρναρντ Σω]. Κατά τον 20ό αιώνα, οι Eugene O'Neill [Ευγένιος Ο’Νηλ], Tennessee Williams [Τεννεσσή Ουίλλιαμς] και Arthur Miller [Άρθουρ Μίλλερ], ανανέωσαν τη ρεαλιστική παράδοση, εμπλουτίζοντάς τη με βαθύτερες ψυχολογικές και κοινωνικές διαστάσεις. Η επίδραση του ρεαλισμού αποτυπώθηκε και στο θέατρο βουλεβάρτου, το οποίο, παρά τον ψυχαγωγικό του χαρακτήρα, αξιοποίησε βασικές συμβάσεις του ρεαλιστικού θεάτρου για την αναπαράσταση της σύγχρονης αστικής ζωής.


Ο ρεαλισμός επηρέασε καθοριστικά και τη σκηνική πρακτική. Η σκηνογραφία εγκατέλειψε τα συμβατικά ζωγραφικά σκηνικά, υιοθετώντας τρισδιάστατους σκηνικούς χώρους με πραγματικά αντικείμενα, ιστορικά ή καθημερινά ακριβή κοστούμια και φυσιοκρατική χρήση του φωτισμού, ώστε να ενισχύεται η ψευδαίσθηση της πραγματικής ζωής. Παράλληλα, η καθιέρωση του «τετάρτου τοίχου» εδραίωσε την αίσθηση ότι οι θεατές / θεάτριες παρακολουθούν ιδιωτικές στιγμές της ζωής των χαρακτήρων χωρίς να γίνονται αντιληπτοί από αυτούς. Στη σκηνοθεσία, ο Georg II von Saxe-Meiningen [Γεώργιος Β΄, Δούκας της Σαξονίας-Μάινινγκεν] εισήγαγε, ήδη από τη δεκαετία του 1870, την ιστορική τεκμηρίωση, την ακρίβεια στην αναπαράσταση του κοινωνικού περιβάλλοντος, την οργανική λειτουργία του θιάσου ως συνόλου [ensemble], τη σύνθετη διαχείριση του πλήθους και τη συνοχή όλων των επιμέρους στοιχείων της παράστασης. Στην υποκριτική, το ρεαλιστικό ύφος χαρακτηρίζεται από φυσικότητα, εσωτερική συνέπεια και αποφυγή της ρητορικής εκφοράς. Το σύστημα του Κωνσταντίν Στανισλάφσκι [Konstantin Stanislavski], βασισμένο στην ανάλυση του έργου, στους στόχους του χαρακτήρα και στην αναζήτηση της σκηνικής αλήθειας, άσκησε καθοριστική επίδραση στη σύγχρονη υποκριτική και αποτέλεσε τη βάση για μεταγενέστερες μεθόδους εκπαίδευσης των ηθοποιών.


Το ρεαλιστικό θέατρο υπήρξε το κυρίαρχο αισθητικό πρότυπο της νεότερης δυτικής δραματουργίας και άσκησε καθοριστική επίδραση στη σκηνοθεσία, την υποκριτική και τη σκηνογραφία. Παράλληλα, αποτέλεσε το υπόβαθρο για την ανάπτυξη του νατουραλισμού, ο οποίος συνιστά εξέλιξη και όχι ταυτόσημη μορφή του, ενώ οι θεατρικές πρωτοπορίες του 20ού αιώνα είτε αξιοποίησαν επιμέρους κατακτήσεις του είτε διαμορφώθηκαν σε συνειδητή αντίθεση προς τη ρεαλιστική αναπαράσταση.


Στη διαμόρφωση και την εδραίωση των αρχών του ρεαλισμού στη νεοελληνική σκηνή συνέβαλαν, μεταξύ άλλων, οι Θωμάς Οικονόμου, Αιμίλιος Βεάκης, ο οποίος το 1949 ενίσχυσε με την παρουσία του τον νεανικό θίασο «Ρεαλιστικό Θέατρο». Με διαφορετικές αισθητικές κατευθύνσεις, στην εξέλιξη της νεοελληνικής υποκριτικής και σκηνικής πράξης συνέβαλαν επίσης ο Δημήτρης Ροντήρης, ο Κάρολος Κουν και ο Αλέξης Μινωτής.

Αγγλικά
realism in theatre
Γαλλικά
théâtre réaliste, le
Γερμανικά
realistische Theater, das
Ιταλικά
teatro realistico, il

Σχετικοί όροι

ρεαλιστική όπερα, αντιρεαλισμός, θέατρο τεκμηρίωσης, θέατρο του πραγματικού, νεοπραγματισμός, έργο με θέση, ευποίητο έργο

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Από τους δύο κύριους τύπους ρεαλιστικού θεάτρου που κατ’ αυτόν τον τρόπο δημιουργούνται (σύγχρονο κοινωνικό και μνημειώδες ιστορικό θέατρο) η τάση του Ιστορισμού αναπτύσσεται ιδιαίτερα στη Γερμανία και θα οδηγήσει στην κορύφωση του ρεαλιστικού θεάτρου που αποτελεί ο περίφημος θίασος του δούκα του Μάινινγκεν (Γεώργιος Β', 1826-1914), πρότυπο ύφους για όλο το ρεαλιστικό θέατρο της Ευρώπης. Αυτό το ύφος συνδυάζει την πιστή ιστορικά εικόνα με την πιστή προς την πραγματικότητα απόδοση του λόγου, χαρακτηρίζεται από σκηνοθετική ομοιογένεια, ιδιαίτερη προσοχή στη διδασκαλία των μαζικών σκηνών πλήθους και εξαιρετική φροντίδα στη σκηνογραφία, τα κοστούμια και σκηνικά αντικείμενα, για πιστή από ιστορική, τοπικό-γεωγραφική, λαογραφική και κοινωνική άποψη απόδοση.»

Το απόσπασμα διακρίνει δύο κύριους τύπους ρεαλιστικού θεάτρου τον 19ο αιώνα, το σύγχρονο κοινωνικό και το μνημειώδες ιστορικό, και αναγνωρίζει ως κορύφωση του δεύτερου τον θίασο του Georg II. von Sachsen-Meiningen. Η σκηνοθετική ομοιογένεια, η διδασκαλία των σκηνών πλήθους και η ιστορική ακρίβεια σκηνικών και κοστουμιών καθιέρωσαν το πρότυπο ύφους για ολόκληρο το ευρωπαϊκό ρεαλιστικό θέατρο.

Μαράκα, Λ. (1999). Γερμανικό Θέατρο. Στο [Συλλογικό] Θέατρο, Κινηματογράφος, Μουσική, Χορός. Ελληνική Εκπαιδευτική Εγκυκλοπαίδεια, τ. 28: Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών. Βλ. σ. 90.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

"Realism" [«Ρεαλισμός»], σύντομη εκπαιδευτική επισκόπηση της ιστορίας του ρεαλιστικού θεάτρου, από τον Nicholaus Garcia…

"The Work of Ibsen: Part Two" [«Το έργο του Ίψεν: Μέρος δεύτερο»], National Theatre [Νάσιοναλ…

Έντα Γκάμπλερ [Hedda Gabler, 1891] του Ibsen, μετάφραση Γιώργου Δεπάστα, διασκευή και…

Ο βυσσινόκηπος [Vishnyovy sad, 1904] του Τσέχωφ, σκηνοθεσία Michel Saint-Denis [Μισέλ Σαιν-Ντενί],

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Φωτογραφική ταχυδρομική κάρτα με στιγμιότυπο από παράσταση της Κυρίας με τις καμέλιες [La Dame…

Ο θίασος του Θεάτρου Τέχνης της Μόσχας και η παράσταση του Γλάρου [Chayka,…

Στιγμιότυπο από τη Γ΄ πράξη του Θείου Βάνια [Dyadya Vanya, 1899] του Τσέχωφ,…

τιγμιότυπο από τις Τρεις αδελφές [Tri sestry, 1901] του Τσέχωφ, σκηνοθεσία Κουν, Εθνικό…

Roger Pic [Ροζέ Πικ], στιγμιότυπο από την Αγριόπαπια [Vildanden, 1885] του Ibsen,…

Στιγμιότυπο από τον Θάνατο του εμποράκου [Death of a Salesman, 1949] του Miller,…

Στιγμιότυπο από το Λεωφορείο ο Πόθος [A Streetcar Named Desire, 1947] του Williams,…

Στιγμιότυπο από τα Ανεξάρτητα Κράτη των Αντώνη Τσιοτσιόπουλου και Γιώργου Παλούμπη, σκηνοθεσία Παλούμπη, παραγωγή…

βασική

Helland, F., & Holledge, J. (Επιμ.). (2018). Ibsen on theatre. London: Nick Hern Books.

Kindelan, N. (1996). Shadows of realism: Dramaturgy and the theories and practices of modernism. Westport, CT: Praeger.

Murphy, B. (1987). American realism and American drama, 1880–1940. Cambridge: Cambridge University Press.

Stanislavski, K. (2008). My life in art (J. Benedetti, Μετ.). London & New York: Routledge. (Πρωτότυπη έκδοση 1926)

Styan, J. L. (1981). Modern drama in theory and practice: Τόμ. 1. Realism and naturalism. Cambridge: Cambridge University Press.

Turner, C., & Behrndt, S. K. (2008). Dramaturgy and performance. Basingstoke: Palgrave Macmillan.

Bablet, D. (2008). Ιστορία σύγχρονης σκηνοθεσίας 1887–1914 (Τόμ. 1) (Δ. Κωνσταντινίδης, Μετ.). Θεσσαλονίκη: University Studio Press. (Πρωτότυπη έκδοση 1968)

Γλυτζουρής, Α., Γεωργιάδη, Κ., & Μαυρογένη, Μ. (Επιμ.). (2016). Η πρώιμη υποδοχή του Ρεαλισμού και του Νατουραλισμού στο ελληνικό θέατρο: Πρακτικά ημερίδας. Ρέθυμνο: Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών, Ι.Τ.Ε.

συμπληρωματική

Allain, P., & Harvie, J. (2014). The Routledge companion to theatre and performance (2η έκδ.). London & New York: Routledge.

Braun, E. (1982). The director and the stage: From naturalism to Grotowski. London: Methuen.

Brockett, O. G., & Hildy, F. J. (2014). History of the theatre (11η έκδ.). Boston: Pearson.

Carlson, M. (1993). Theories of the theatre: A historical and critical survey from the Greeks to the present (Αναθ. έκδ.). Ithaca: Cornell University Press.

Pavis, P. (2016). The Routledge dictionary of performance and contemporary theatre (A. Brown, Μετ.). London & New York: Routledge. (Πρωτότυπη έκδοση 2014)

Zarrilli, P. B., McConachie, B., Williams, G. J., & Sorgenfrei, C. F. (2010). Theatre histories: An introduction (2η έκδ.). London & New York: Routledge.

Γλυτζουρής, Α. (2001). Η σκηνοθετική τέχνη στην Ελλάδα: Η ανάδυση και η εδραίωση της τέχνης του σκηνοθέτη στο νεοελληνικό θέατρο. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.

Μουρ, Σ. (2012). Το σύστημα Στανισλάβσκι: Η επαγγελματική εκπαίδευση του ηθοποιού (Α. Τσάκας, Μετ.). Αθήνα: Παρασκήνιο.

Στανισλάβσκι, Κ. (2006). Πλάθοντας ένα ρόλο (Α. Νίκας, Μετ.). Αθήνα: Γκόνης.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. ρεαλιστικό θέατρο. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ρεαλιστικό θέατρο

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «ρεαλιστικό θέατρο». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ρεαλιστικό θέατρο.

MLA

«ρεαλιστικό θέατρο». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/ρεαλιστικό θέατρο.

1388